SAMOUCZEK SHERMANOFILA
autor Marcin Binda/ martinello
Współpraca- Piotr Spaliński i Witold
Cisłak
Część 1 Wieże czołgu Sherman z
armatą 75 mm
Zaczynamy od
standardowych wież z armatą 75, gdyż ok. 33,5 tys. z prawie 50 tys.
wyprodukowanych shermanów była wyposażona właśnie w takie wieże.
Poza takimi produkowane i używane masowo (o prototypach i
eksperymentach oraz powojennych modyfikacjach nie piszę) były wieże z haubicą
105 mm, oraz z armatą 76 mm. Duża ilość czołgów w brytyjskiej służbie została
przezbrojona w armatę 17 funtową, co spowodowało powstanie najskuteczniejszej
wersji – Firefly. Ale o tym wszystkim – przy innej okazji.
Przez cały czas produkcji od początku 1942 do końca wojny standardowe wieże były
unowocześniane i dostosowywane do zmian konstrukcji innych elementów czołgu.
Zawsze były odlewane, trzyosobowe - dowódca czołgu z prawej strony, przed nim
celowniczy oraz po lewej stronie ładowniczy.
Podział
wież z armatami 75 mm uzależniony jest od kształtu skorupy odlewu, a konkretnie
od sposobu wykonania tylnej części wieży - niszy radiostacji.
Rys. źródło- Hunnicut
Można wyróżnić dwie zasadnicze konstrukcje
– wczesną z nisko umieszczoną dolną krawędzią niszy
radiostacji i stropem niszy opadającym pod dużym kątem (tzw. Low Bustle lub
LB). W modelach 1/35 takie wieże dostępne są w M4 Early Tamiyi i M4A1 Early
Dragona
Wieża LB późniejszego typu z zaspawanym pistol-portem (foto z http://www.jagdtiger.de/index2.htm)
- późną z wysoko umieszczoną dolną krawędzią niszy radiostacji i
stropem niszy nachylonym pod dużo mniejszym kątem (tzw. High Bustle lub HB). W
modelach 1/35 takie wieże dostępne są w M4A3 Tamiyi, M4 Marines Italeri, M4A2
Marines Academy.
Wieża HB (foto z http://www.portalmilitar....walkaround.htm)
Żeby
nie było tak łatwo to najwcześniejsze wieże LB, stosowane w bardzo ograniczonym
zakresie na początkowej serii czołgów M4A1 miały nieco inny kształt przejścia
stropu w pancerz przedni z pancerną osłoną celownika peryskopowego, zaś
ostatnie serie wież HB posiadały dodatkową kryzę wokół włazu dowódcy.
Wieże Low Bustle –
masowo produkowane i stosowane we wszystkich wersjach produkcyjnych czołgu
przystosowane były do wczesnego typu kadłubów z tzw. małymi włazami i płytą
przednią pod kątem 56 stopni.
Po zmianie konstrukcji kadłuba z płytą przednią pod kątem
47 stopni i dużymi włazami nastąpiła konieczność przekonstruowania wieży w taki
sposób, aby nie blokować włazów kierowcy i jego pomocnika. Osiągnięto to
podnosząc do góry nawis na radio w wariancie produkcyjnym „High Bustle”.
Oczywiście sherman nie byłby shermanem gdyby to było takie
łatwe – trafiają się fotki późnych kadłubów z wczesnymi wieżami i odwrotnie…
Istnieją elementy wspólne dla wszystkich powyższych
rodzajów wież – podobna wielkość i ta sama średnica mocowania w kadłubie, tej
samej wielkości otwór jarzma armaty, uchwyt do podnoszenia zaraz nad nim,
grzybek wentylatora wywiewnego na stropie wieży, okrągły kształt otworu do
mocowania włazu dowódcy, dwa jarzma anten z tyłu wieży itp. Wszystko pozostałe
to elementy „zmienne”, dzięki którym można rozpoznawać typ i w przybliżeniu
okres produkcji.
Wieże nawet
tego samego typu i wyprodukowane w tym samym czasie mogą się różnić drobiazgami
– inna faktura powierzchni i „wykończenie” szczegółów, lekkie odchyłki w
wymiarach i wzajemnym położeniu elementów itp. Wynika to z zastosowania różnych
form odlewniczych lub wyprodukowanie przez różnych podwykonawców.
Przed
zagłębieniem się w dodatki niezwiązane integralnie z odlewem wieży trzeba by
omówić jeszcze dwie sprawy – dodatkowe dopancerzenie prawego przodu wieży oraz
drzwiczki pistoletowe - czyli „pistol port”.
Od początku produkcji konieczność stosowania elementów
celowniczych wewnątrz wieży z prawej strony powodowała „pocienienie” grubości
pancerza w tym miejscu; Po pierwszych doświadczeniach bojowych postanowiono
dodatkowo wzmocnić konstrukcję w tym miejscu. Początkowo za pomocą dospawania
specjalnych płyt pancernych. Dopancerzenie to mogło powstać fabrycznie lub w
ramach modernizacji.
Dospawane
opancerzenie – tutaj na wieży czołgu Firefly, ale zasad była ta sama (zdjęcie
ze strony http://www.kmk-scaleworld...4a4/index.html)
Konieczność rozwiązanie problemu dopancerzenia wieży doprowadziło w
końcowych seriach produkcyjnych wież LB do zmiany form odlewniczych i
stosowania od zewnątrz integralnego dopancerzenia. Element ten występował już
NA WSZYSTKICH wyprodukowanych wieżach HB.
Ponieważ opancerzenie takie nie występuje na żadnym modelu w
skali 1/35 (poza archaicznym miotaczem płomieni dragona) poniżej przedstawiam
rysunek ze strony http://www.usarmymodels.com pozwalający zorientować się o co chodzi.
Drzwiczki pistoletowe – stosowane były od początku produkcji wież czołgu
sherman – zawsze na lewej stronie wieży. Służyły wielu celom – obserwacji,
wentylacji, załadunku amunicji itp. Doniesienia z eksploatacji i podejrzenia o
osłabienie konstrukcji doprowadziły w lutym 1943 do usunięcia z wież „pistol
portów”. Początkowo zaspawywano już wykonane gniazda (fotografia gdzieś powyżej
przy prezentacji wieży LB), z czasem powstały formy odlewnicze bez tego
elementu – z gładkim lewym bokiem wieży.
Wieża LB bez
Pistol-Portu (foto z http://www.portalmilitar....walkaround.htm)
Zaprzestanie produkcji pistol-portów zbiegło się w czasie z
wprowadzeniem integralnego dopancerzenia prawego przodu wieży.
W sierpniu 1943 roku ponownie wprowadzono pistol port do
produkcji –jego przydatność przewyższała ewentualne „zwiększenie ryzyka”
związane z osłabieniem odporności. Tak więc ostatnie serie wież LB i wszystkie
serie wież HB (choć mogą istnieć małe ilości wież HB pozbawione
drzwiczek pistoletowych…) posiadały już z powrotem
drzwiczki pistoletowe.
Kolega Piotr
Spaliński odkrył szybki sposób na identyfikację odmian wież przy kiepskiej
jakości zdjęć lub braku innych szczegółów identyfikacyjnych - przy pomocy
miejsc mocowania tylnych uszu do podnoszenia wieży.
Wieża LB bardzo wczesna - na samym szczycie 
Wieża LB typowa - w dolnej części tyłu kadłuba wieży
Wieża HB wszystkich odmian - w połowie wysokości tyłu kadłuba
wieży
Uzupełnienie pierwszej części teorii
Zbyszek podesłał parę zdjęć zrobionych przez siebie w Kenosha
Military Museum:
Trzy z integralnym wzmocnieniem
http://img.photobucket.co...y62/Tanks/d.jpg
http://img.photobucket.co...62/Tanks/d1.jpg
http://img.photobucket.co...62/Tanks/d2.jpg
Oraz trzy z dospawanym wzmocnieniem. Bardzo dobrze widać, że od
spodu nie ma spawu !
http://img.photobucket.co...62/Tanks/d3.jpg
http://img.photobucket.co...62/Tanks/d4.jpg
http://img.photobucket.co...62/Tanks/d5.jpg
Ja zamieszczam jeszcze trzy fotki dospawanych wzmocnień o
różnych kształtach. Fotki pochodzą ze strony :
http://perso.wanadoo.fr/manuel/sherman/
Jarzma armaty
We
wszystkich produkcyjnych wersjach shermanów z 75' stosowano jeden typ armaty -
M3 (faktyczny kaliber 2.95 cala) z lufą o długości 40,1 kalibrów.
Zasadniczo stosowane były dwa rodzaje jarzm dla powyższej
armaty - wczesny M34 i zmodernizowany M34A1. Tyle tylko, że M34 występuje co
najmniej w dwu wersjach, oraz było dostosowywane "warsztatowo" do
późniejszych standardów, zaś M34A1 występuje w trzech wersjach.
Sprawę dodatkowo komplikuje fakt, że element ten był
często wymieniany na nowszy typ w ramach remontów i modernizacji.
Dla ułatwienia M34 nazywam TYPEM 1 (z podtypami a, b, c)
zaś M34A1 - TYPEM 2 (też a, b, c).
M34
Jarzmo
przystosowane do lufy armaty i k-emu. Standardowo brak w nim otworu dla
celownika teleskopowego - celowanie odbywało się za pomocą sprzężonego z lufą
peryskopu celowniczego umieszczonego na stropie wieży przed włazem dowódcy.
W swej najwcześniejszej formie - TYP 1a jarzmo to posiadało
pancerną osłonę bez okładzin lufy (Tak prawdę mówiąc, to pierwsze wieże
zupełnie nie miały pancernej osłony !!!). Stosowane były na najwcześniejszych
typach wież, mniej więcej do wprowadzenia
integralnego opancerzenia prawego boku:
Zdjęcie - miks
z Hunnicuta
Później pojawił
się TYP 1b z okładzinami na lufę armaty, najczęściej razem z dodatkową pancerną
osłoną dla lufy k-emu.
Stosowane tak jak poprzednie, tyle że raczej było
niespotykane na najwcześniejszych typach wież - tych z opancerzonym peryskopem
celowniczego.
Zdjęcia pochodzą ze strony http://perso.wanadoo.fr/manuel/sherman/dijon.html - są tam zdjęcia całego czołgu M4A4.
W trakcie
użytkowania przystosowywano jarzmo M34 do zabudowy współosiowego z lufą
celownika, czyli doprowadzając do standardu M34A1. Tak powstał TYP 1c - otwór
dla celownika przykrywano szerszą osłoną - improwizowaną lub charakterystyczną
dla późniejszego jarzma M34A1.
Zdjęcia pochodzą z galerii http://community.webshots...123498849ceCazC i przedstawiają czołg M4A3 dry 75mm Princeton
M34A1
Najwcześniejsza wersja to TYP 2a tzw. odmiana
"wąska" (z pionowym pasem śrub mocujących po prawej stronie).
Charakterystyczne dla tej odmiany są przyspawane od góry uszy do podnoszenia.
Zamontowane na czołgu można zobaczyć w galerii http://community.webshots...123498849ceCazC - M4 Ft. Benning Infantry Museum
Kolejny rodzaj,
też "wąski" - TYP 2b pozbawiony jest już uszu do podnoszenia - w ich
miejsce pojawiły się dwa nagwintowane otwory do wkręcania uszu do podnoszenia w
razie potrzeby.
Dwa powyższe typy 2a i 2b montowane były tylko na wieżach
LB.
Finalnym wariantem była odmiana "szeroka" - TYP
2c stosowana na końcowych seriach wież LB i wszystkich HB. "Szeroka"
bo zamiast rzędu śrub z prawej strony mocowana była od wewnątrz wieży - tak jak
z lewej strony. Też nie miała uszu do podnoszenia tylko otwory.
W modelach w skali 1/35 taki typ znajduje się chyba tylko w
modelu M4A1 Early Dragona. Inne modele z wieżą HB (M4A3 Tamiya, M4 Marines
italeri, M4A2 Marines Academy) mają niestety jarzmo wąskie.
Wszystkie odmiany M34A1 miały taką samą co do wymiarów
ruchomą pancerną osłonę.
I jako bonus - zdjęcia podesłane przez Zbyszka zrobione w
tym samym muzeum co poprzednie:
Jarzmo z uszami
http://img.photobucket.co...y62/Tanks/j.jpg
http://img.photobucket.co...62/Tanks/j1.jpg
http://img.photobucket.co...62/Tanks/j3.jpg
http://img.photobucket.co...62/Tanks/j4.jpg
wnętrze jarzma
http://img.photobucket.co...62/Tanks/j6.jpg
http://img.photobucket.co...62/Tanks/j7.jpg
Włazy
W wieżach z 75 początkowych serii stosowano tylko jeden właz z
prawej strony stropu nad stanowiskiem dowódcy dla całej trzyosobowej obsady
wieży. W wieżach HB wprowadzono drugi właz nad stanowiskiem ładowniczego. Ten
dodatkowy właz podobno pojawił się w końcowych seriach wież LB - ale jak dla
mnie jest kiepsko udokumentowane. Te zdjęcia które widziałem przedstawiają albo
pojazdy po modernizacji, albo modyfikacje "polowe" polegające na
wycięciu otworu i wstawieniu kompletnego zespołu włazu.
Przy okazji trzeba też wyjaśnić sprawę celowników
zgrubnych (służących dowódcy do upewnienia się w zamiarach celowniczego) oraz
uchwytów do montażu przeciwlotniczych km lub wkm.
Początkowym typem włazu dowódcy jest okrągły z dwoma
pokrywami. Z włazem zintegrowane jest gniazdo dla wkm oraz uchwyt na lufę z
przeciwnej strony. W jednej z pokryw włazu znajduje się obrotowy peryskop
dowódcy. Występował co najmniej w dwu odmianach - wczesnej i późnej (nie muszę
dodawać że późna w co najmniej dwu nieco różniących się podwykonaniach 
)
Poniżej przedstawiam dwie fotki pochodzące z TM, dotyczące
najwcześniejszego wariantu. Przedstawiono też sposób obrotowego mocowania
włazu.
Właz wczesny można rozpoznać po charakterystycznym
"gnieździe" zawiasów, oraz stałej podporze na lufę. Uwaga - podporę
tę często zmieniano na taką pochodzącą z późniejszego typu...
Poniższe zdjęcie przedstawia właśnie taki właz z
wymienioną podporą:
Sama zaś oryginalna podpora wygląda tak:
Inną cechą
charakterystyczną wczesnego wariantu jest "muszka" przyrządu na
zgrubnego naprowadzania lufy na cel na pokrywie włazu w pobliżu peryskopu
dowódcy. Druga część "szczerbinka" przyspawana była do przedniej
części skorupy wieży. Całość bywa nazywana wczesnym, listkowym celownikiem do
zgrubnego naprowadzania lufy na cel.
Na poniższym zdjęciu widać to w całej krasie:
W późnym wariancie włazy tego typu miały już blokady otwarcia
przy zawiasach
